سيريل لويد الگود ( مترجم : محسن جاويدان )

26

طب در دوره صفويه ( فارسى )

آورده شده و قدرتمندترين دارو براى درمان آتشك شناخته مىشد « 9 » نوشته است . نوشته‌هاى او دربارهء اين دو موضوع بعدا معيار كار تمام پزشكان ايرانى در اين زمينه قرار گرفت و نويسندگان بيشمارى آن را بازگو كردند . علاقهء اصلى عماد الدين به داروپزشكى بود زيرا مىبينيم كه رسالهء جامعى درباره داروى ديگرى كه براى درمان آتشك به كار برده مىشد و آن را آتريلال ناميده است و كتاب جامعى هم دربارهء داروها و تركيبات داروئى كه آن را تركيبات شاهيه ناميده است نوشته است . من خود شخصا نسخهء خطى از اين كتاب اخير را نديده‌ام اما حدس مىزنم كه بايد ترجمه‌اى از كتاب قديمىترى به همين نام باشد . اگر اين حدس درست باشد ، كتاب اصلى مىبايست قاعدتا به عربى بوده باشد زيرا اين كتاب بيشتر به صورت مجموعه مطالبى است كه عده‌اى پزشك درباره داروهاى مختلف نوشته باشند . به هر صورت كتاب به دستور شاه تهماسب برشته تحرير درآمده است ، از سوى ديگر اين امكان نيز هست كه كتاب مزبور صرفا به خاطر استفادهء اطباى اصفهانى نوشته شده باشد ، تركيبات شاهيه يك كتاب نسبتا قطور بوده و شامل يك مقدمه و بيست و پنج فصل مىباشد و يك نسخه خطى از آن در كتابخانه آستان قدس رضوى نگاهدارى مىگردد . اين نسخه تاريخ 1090 هجرى قمرى ( مطابق 1679 ميلادى ) را دارد . از عماد الدين هم‌چنين رساله‌اى دربارهء فوائد و مضار ترياك « 10 » و رساله‌اى هم دربارهء سنگ ترياق باقى مانده است كه راجع به هر دو در فصل بعد مطالب كافى خواهيم نوشت . از ديگر كتب اين طبيب دورهء صفويه كتاب كوچكى دربارهء طب كودكان و جزوه‌اى هم درباره طب عمومى است ، اسم اين كتاب اخير رساله ينبوع فى علم طب است و شباهت تام به ساير رسالاتى دارد كه در آن ايام نوشته شده‌اند به اين معنى كه باب اول آن دربارهء اندام‌هاى مختلف بدن است و از فصل دوم تا شانزدهم بيمارىهاى مختلف توصيف گرديده‌اند ، فصل هفدهم دربارهء تومورها و فصل هيجدهم دربارهء انواع تب‌ها است ، و بالاخره در فصل آخر به موضوع مورد علاقه خاص خود يعنى داروها مىپردازد . كتاب در سال 981 ، يعنى سال وفات شاه تهماسب به پايان رسيده و به احتمال زياد آخرين كتاب عماد الدين نيز مىباشد . عماد الدين علاوه بر كتب و رسالات فوق الذكر ظاهرا يك كار كلاسيك نيز انجام داده است زيرا در كتابخانهء سردار جنگ « 11 » در حيدرآباد كتاب خطى به نام تفسيرى بر قانون ابن سينا وجود دارد كه منسوب به او مىباشد . بدون شك بايد گفت كه رسالهء آتشك او ، يعنى همان بيمارى كه اينك سيفيليس ناميده مىشود ، مهمترين كتابى است كه بدست اين شخص برشته تحرير درآمده است . سيفيليس در سال 897 از آمريكا به اروپا راه يافت و با سرعت عجيبى به سوى شرق گسترش پيدا كرد

--> ( 9 ) - منظور چوب چينى است به « تاريخچه چوب چينى در ايران » تاليف محسن جاويدان رجوع شود ( مترجم ) ( 10 ) - رساله در ترياك يا افيونيه ( مترجم ) ( 11 ) - اين كتابخانه كه وابسته به موزه‌اى به همين نام مىباشد به نام سالار جنگ است ( مترجم )